كۆماری ئیسلامی هۆكاری هه‌ژاری و مانه‌وه‌ی نه‌خوێنده‌واری

وته‌یه‌ك به‌ بۆنه‌ی ڕۆژی جیهانیی به‌خوێنده‌وار كردن

یونسكۆ، ڕێكخراوی زانستی و كلتووریی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ٢٦ی ئۆكتۆبری ١٩٦٦ی زایینی له‌ چوارده‌هه‌مین دانیشتنی كۆنفڕانسی گشتیی خۆیان له‌ژێرناوی (به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ نه‌خوێنده‌واری)، ٨ی سێپتامبر، به‌رابه‌ر له‌گه‌ڵ ١٧ی خه‌رمانانی ڕۆژی جیهانیی به‌خوێنده‌وار كردن ناو لێنائه‌م ڕۆژه‌ به‌م ئامانجه‌وه‌ دیاری كرا تا ده‌وڵه‌ته‌كان هان بدرێن له‌ ڕێگه‌ی دابین كردنی ئیمكانی ده‌ستڕاگه‌یشتنی یه‌كسان به‌ ڕاهێنان بۆ هاوڵاتییان، نه‌خوێنده‌واری ڕیشه‌كێش بكه‌ن و به‌ستێنی دابین كردنی ئاشتی له‌ناو كۆمه‌ڵدا بخوڵقێننسه‌ره‌ڕای هه‌ر نییه‌تێكی باش كه‌ پێشنیارده‌‌رانی ئه‌م ڕۆژه‌ هه‌یانبووه‌، ئه‌م ئامانجه‌ پاش ٥٥ ساڵ نه‌ته‌نیا وه‌دی نه‌هاتووه‌، به‌ڵكوو به‌ پێی دوایین ئاماره‌كان له‌ناو منداڵان و گه‌وره‌ساڵان، ٧٧٣ ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا نه‌ ده‌توانن بخوێننه‌وه‌ و نه‌ بنووسن و نه‌ “چوار كرده‌ی سه‌ره‌كی” به‌كار بێننتا به‌رله‌ سه‌رهه‌ڵدانی دیجیتاڵ و ئینتێرنێت ئه‌مانه‌ پێوه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی خوێنده‌وار بوون به‌ئه‌ژمار ده‌هاتنئێستا توانای كه‌ڵك وه‌گرتن له‌ ئینتێرنێتیش به‌م پێوه‌رانه‌ زیاد بووه‌.

هه‌روه‌ها نه‌ته‌نیا به‌ستێنێكیش بۆ ئاشتی دابین نه‌كراوه‌، به‌ڵكوو له‌ چه‌ندین وڵاتدا شه‌ڕی ڕاسته‌وخۆ و نیابه‌تیی ئیمپریالیستی و یان حاڵه‌تی جه‌نگی له‌ ئارادایه‌ كه‌ ده‌توانین به‌ ژماره‌كیان له‌وانه‌ فه‌له‌ستین، ئه‌فغانستان، سووریه‌، كۆماری ئه‌فریقای ناوه‌ند، عێراق، لیبی، مالی، سومالی، سودانی باشوور و یه‌مه‌ن، ئاماژه‌ بكه‌ین.

ڕێژه‌ی خوێنده‌واری و نه‌خوێنده‌واری له‌ وڵاتانی جۆراوجۆردا جیاوازه‌ و هێندێك جار به‌هۆی نه‌بوونی ئامار، دیاری كردنی ئه‌م ڕێژه‌یه‌ مه‌حاڵه‌بۆ نموونه‌ له‌ ئێرانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی كۆماری ئیسلامی ئامارێكی درووست سه‌باره‌ت به‌ ڕێژه‌ی نه‌خوێنده‌واری بوونی نییه‌له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی ئه‌م ڕژیمه‌دا ئاماری كێشه‌ و نه‌هامه‌تییه‌كان بڵاو ناكرێته‌وه، دیاره‌ كابینه‌ی ڕانتخۆر  و نه‌وتی و به‌گشتی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ ئێران، هیچ پێویستییه‌كی به‌م ئامارانه‌ نییه‌ئه‌گه‌رچی كۆمه‌ڵ له‌ ئاماری ڕه‌سمی بێبه‌شه‌ به‌ڵام هێندێك جار له‌ناو كێبه‌ركێی نێوان كاربه‌ده‌ستاندا، واقعییاتێك له‌قاو ده‌درێنسه‌رۆكی نێهزه‌تی سه‌وادئامووزیی ڕژیم له‌ ساڵی ٢٠١٤ی زایینی(١٣٩٣ی هه‌تاویدانی به‌وه‌ دانا كه‌ ١٠ ملیۆن نه‌خوێنده‌وار و ١١ ملیۆن كه‌م خوێنده‌وار له‌ ئێراندا بوونی هه‌یه‌ئه‌مجۆره‌ ئیعترافه‌ ده‌گمه‌نانه‌ ئاماره‌ درۆیینه‌كان له‌قاو ده‌ده‌ن.

له‌ مانگی به‌فرانباری ساڵی ١٣٩٩ سه‌رۆكی كۆمیسیۆنی ئاموزش له‌ مه‌جلیسدا ئیدیعای كرد كه‌ پێشكه‌وتنێكی باشی له‌ بواری فێركاریدا به‌ده‌ست هێناوه‌ئه‌و وتی له‌ ساڵی ١٣٩٥ هه‌شت ملیۆن نه‌خوێنده‌وار له‌ ئێراندا هه‌بوون و له‌ ئێستادا ئه‌م ڕێژه‌یه‌ بۆ یه‌ك ملیۆن و ٧٠٠ هه‌زار نه‌خوێنده‌وار كه‌م بووه‌ته‌وه‌ئه‌م ئیدیعا درۆیینه‌ له‌ حاڵێكدایه‌ كه‌ سه‌رانی ڕژیم به‌ سیاسه‌تی كاره‌ساتباریان له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ شكڵه‌ جۆراوجۆره‌كانی ویرووسی كۆرۆنا له‌ئاستی كۆمه‌ڵدا و به‌تایبه‌ت له‌ناو منداڵان و تازه‌لاواندا، نه‌خوێنده‌وارییان په‌ره‌پێداوه‌به‌پێی هه‌واڵی “هه‌مشه‌هری” باروودۆخی كۆرۆنایی بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌یكه‌ ٣ ملیۆن منداڵ له‌ خوێندن وه‌دوا بكه‌ونهه‌مشه‌هری كه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی مانگی جۆزه‌ردانی ساڵی ١٤٠٠دا ئه‌م ئاماره‌ی بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ له‌ درێژه‌دا نووسیویه‌تی كه‌ زۆربه‌ی به‌جێماوان له خوێندن، منداڵان و تازه‌لاوانێكن كه‌ یان به‌ ئامرازه‌كانی وه‌ك مۆبایل و ته‌بلێت ده‌ستیان ڕاناگات و یان له‌و ناوچانه‌ ده‌ژین كه‌ ئینتێرنێتی لێ نییه‌.

به‌ده‌ر له‌ چه‌ندایه‌تیی خوێندكاران پێویسته‌ باس له‌ چۆنیه‌تیی فێركردنی خوێندكارانیش له‌ ژێر سێبه‌ری ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی و مافیاییدا بكه‌ینڕژیمی ئیسلامیی ئێران حكوومه‌تێكی سه‌رمایه‌دارانه‌یه كه‌ به‌ پێی یاسا و ڕه‌وشی ئیسلامی سیاسی به‌ڕێوه‌ده‌چێتسه‌رمایه‌دارانه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یكه‌ خاوه‌ندارییه‌تیی تایبه‌ت و په‌یوه‌ندیی سته‌مكارانه‌ و نابه‌رابه‌ر له‌ نێوان كرێكار و خاوه‌نكاردا له‌ئارا دایه‌ئیسلامییه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یكه‌ ئه‌فسانه‌ و خورافه‌ی وه‌ك داستانی درووستبوونی مرۆڤ به‌ ڕه‌وایه‌تی‌ مه‌زهه‌بی، بنه‌مای ئیدێئۆلۆژیكی ئه‌م ڕژیمه‌ پێكدێنێ.  خوێندكاران هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای منداڵاییه‌وه‌ پێویسته‌ له‌ بواری زانستی مرۆیی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ به‌جۆرێك بار بێن تا “هه‌قانییه‌تی موناسباتی حكوومه‌تی و كۆمه‌ڵایه‌تی  بۆیان قابیلی قه‌بووڵ و پاساوهه‌ڵگر بێت.  له‌و جێگه‌وه‌ كه‌ خورافات و چه‌واشه‌كاریی ناو مه‌دره‌سه‌كان تێكه‌ڵ به‌ سووكایه‌تی و درۆیه‌، له‌گه‌ڵ ڕاستییه‌كانی ژیانی خوێندكاران یه‌ك ناگرێته‌وه‌ و بۆیان نامۆیه‌هه‌ر بۆیه‌ خوێندكاران ده‌بێ به‌شێوه‌ی ناداهێنه‌رانه‌ ده‌رسه‌كان له‌به‌ر بكه‌ن و به‌ توندوتیژی و سووكایه‌تییه‌وه‌ به‌سه‌ریاندا بسه‌پێت.

خوێندكارانی كچ و كوڕ، ڕۆڵه‌ی جه‌ماوه‌ری كۆمه‌ڵی سیاسیی ئێراننئه‌گه‌رچی ملیۆنان كه‌س له‌ هاووڵاتییان، به‌تایبه‌ت كرێكاران و زه‌حمه‌تكێشان له‌ خوێندنی كلاسی بێبه‌ری بوون، به‌ڵام له‌ مه‌كته‌بی كۆمه‌ڵ، له‌ په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ ڕێكخراو و حیزب و كه‌سایه‌تییه‌ پێشڕه‌وه‌كان، ناڕازیان، خه‌باتكاران و كۆمۆنیسته‌كان، باروودۆخ و سوننه‌ته‌كانی شوێنی كار، میدیاكانی ئۆپۆزیسیۆن و هاوشێوه‌كانی، گه‌لێك حه‌قیقه‌تیان بۆ ئاشكرا بووه‌ و له‌ ئاست هه‌ژاری خوڵقاندن و جه‌نایاتی سه‌رانی ڕژیم، خوێندكاران ئاگادار ده‌كه‌نه‌وه‌خوێندكاران هه‌روه‌ها له‌ ڕێگه‌ی دایك و باوك و باقیی خه‌ڵكی وشیاره‌وه‌ له‌ئاست بۆشاییی چینایه‌تی و قه‌یرانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، ئیدێئۆلۆژیك و كلتووریی ڕژیم ئاگادار ده‌كرێنه‌وه‌پێیان ده‌وترێ كه‌ ١٠ ملیۆن ژن و پیاوی خوێنده‌وار له‌ كۆمه‌ڵی ئێراندا بوونی هه‌یه‌ كه‌ زۆربه‌یان بێكار و بێ داهاتوونكاربه‌ده‌ستانی “وه‌زاره‌تی ئاموزش و په‌روه‌رش” بۆ كۆنتڕۆڵ كردنی خوێندكارانێك كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مه‌دره‌سه‌كان فێربوون و ناڕازین، مه‌دره‌سه‌كانیان كردووه‌ته‌ ڕمبازگه‌ی سیخوڕان و ئاخونده‌كان.  كاتێك به‌وه‌ش ده‌گه‌ن كه‌ چالاكییه‌كانی ئه‌مجۆره‌ كه‌سانه‌ ناتوانێ خوێندكاران كۆنتڕۆڵ بكات، مادده‌ی هۆشبه‌ر له‌دژیان به‌كار دێنن.

نه‌خوێنده‌واری یه‌كێك له‌و نه‌هامه‌تییانه‌یه‌ كه‌ هۆكاره‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خورافه‌خوڵقێنه‌ری ڕژیم و شه‌رایه‌تێكه‌ كه‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵدا سه‌پاوه‌ڕیشه‌كێش كردنی نه‌خوێنده‌واری پێویستی به‌ ڕووخاندنی حكوومه‌تی كۆماری ئیسلامی و هاتنه‌ سه‌ركاری ده‌سه‌ڵاتێكه‌ كه‌ پێویستی به‌ مرۆڤی ‌دوور له‌ وشكبیری و داهێنه‌ر بێت.